سید علی اصغر شفیع پور
تماس با من
پروفایل من
نویسنده (های) وبلاگ سید علی اصغر شفیع پور
آرشیو وبلاگ
      اشتوکلین ()
جایگاه زمین‎شناسى ایران ( انگاره بزرگ ناودیس ها و زمین ساخت ورقه ای )

جایگاه زمینشناسى ایران ( انگاره بزرگ ناودیس ها و زمین ساخت ورقه ای )

در زمینشناسى ایران، این باور وجود دارد که سرزمین ایران در بخش میانى کوهزاد آلپ هیمالیا است، که از باختر اروپا آغاز و پس از گذر از ترکیه، ایران، افغانستان تا تبت و شاید  تا نزدیکیهاى برمه و اندونزى ادامه دارد .

جایگاه زمینشناختى ویژه این کوهها در فصل مشترک دو قاره اوراسیا و گندوانا سبب شده تا در باره چگونگى پیدایش این نوار چینخورده دو انگاره بزرگ ناودیس تتیس و زمینساخت ورقى مورد بحث باشد. بررسى دو انگاره یاد شده و گفتمان در این زمینه میتواند در بیان جایگاه زمینشناسى ایران کارساز باشد.

انگاره بزرگ ناودیس تتیس: بر اساس این نظریه، در جایگاه کنونى کوههاى آلپ هیمالیا، بزرگ ناودیسى وجود داشته است که از اشتقاق ابرقاره پانگهآ((Pangea شکل گرفته و زادگاه نوار چینخورده آلپ هیمالیا است. در باره بخش ایرانى این بزرگ ناودیس فرض بر آن است که البرز، به دلیل داشتن سنگهاى آتشفشانى فراوان، نوعى ایوژئوسینکلینال((Eugeosynclinalو زاگرس به دلیل نداشتن سنگهاى آتشفشانـى نوعى میوژئوسینکلیـنال( (Miogeosynclinalاست که به وسیله توده مقاوم( Median Mass ) ایران مرکزى از یکدیگر جدا بودهاند.

با آغاز پژوهشهاى زمینشناختى گسترده، این یقین به دست آمد که انگاره  بزرگ ناودیس تتیس با ویژگیهاى زمینشناختى ایران همخوانى و همآهنگى ندارد و ایرادات زیر بر آن وارد است:

»  سنگهاى منسوب به پرکامبرین ایران، با وجود دگرگونى و دگرشکلى پیشرفته، آواریهاى انباشته شده در حوضههاى کم ژرفایند.

»  ردیفهاى پرکامبرین پسین تریاس میانى ایران، رسوبات کنار قارهاى   (Epicontinental) هستند که در محیطهاى پلاتفرمى انباشته شدهاند. در ضمن، در این توالیایستهاى رسوبى متعدد وجود دارد که گاهى به بزرگى 40 و حتى 70 میلیون سال است بنابراین ویژگیهاى سنگى و محیطهاى رسوبى پرکامبرین پسین تریاس میانى ایران شباهتى به بزرگ ناودیسها ندارد.

»  ردیفهاى تریاس بالا ژوراسیک میانى ایران (به جز زاگرس) رسوبهاى زغالدار اند که در حوضههاى پیشبوم(Fore land)  باتلاقى مردابى نزدیک به ساحل انباشته شدهاند.

»  توصیف توده میانى براى ایران مرکزى پذیرفتنى نیست، چرا که فازهاى گوناگون آلپى بر این بخش اثر درخور توجه دارند و حتى در مقایسه با البرز و زاگرس پویاترند.

»  فراوانى سنگهاى آتشفشانى سنوزوییک نمیتواند از ویژگیهاى بزرگ ناودیسى البرز باشد چرا که از یک سو بخشى بزرگ از این سنگها بر محیطهاى رسوبى بر قارهاى گواهى میدهند و ویژگى بزرگ ناودیسها را ندارند و از سوى دیگر، سنگهاى آتشفشانى یاد شده محدود به البرز نیستند و اینگونه سنگها را میتوان در گسترههایى وسیع از ایران مرکزى دید.

»  مقایسه رسوبات پالئوزوییک و مزوزوییک البرز و ایران مرکزى نشان میدهد که در بسیارى از زمانها، رسوبات این دو پهنه در شرایط یکسانى انباشته شدهاند و رخساره سنگى همانند دارند. به گفته دیگر نه ایران مرکزى توده میانى بوده و نه البرز بزرگ ناودیس.

با تکیه برگفتههاى یاد شده دیده میشود که تکوین حوضههاى رسوبى ایران و رویدادهاى زمینساختى آن را نمیتوان با ساختهاى پیچیده زمین ناودیسها مقایسه کرد و سنجید.

 

انگاره زمینساخت ورقى (Plate Tectonic)  :

وجود بعضى پوستههاى اقیانوسى سبب شده است تا گروهى از زمینشناسان، جایگاه زمینشناسى ایران را در چارچوب زمینساخت ورقى مورد تجزیه و تحلیل قرار دهند. به باور این زمینشناسان (اسمیت، هامیلتون، 1970، کرافورد، 1972، تکین، 1972 و ...0)، در محل کنونى راندگى اصلى زاگرس اقیانوسى گستردهاى به نام تتیس وجود داشته که دو قاره آفریقا عربستان (گندوانا) و اروپا آسیا (اوراسیا) را از یکدیگر جدا میکرده است. بر پایه این انگاره، کوههاى البرز و ایران مرکزى، بخشى از قاره اوراسیا و زاگرس لبه شمالى سپر آفریقا عربستان هستند. سه دلیل عمده این دیدگاه عبارتست از:

 

»  تفاوت رخسارههاى سنگى و زمینساختى رسوبات دوران دوم و سوم زاگرس با سایر نواحى ایران.

»  وجود سنگهاى افیولیتى در امتداد راندگى اصلى زاگرس.

»  وجود نوار آتشفشانى ارومیه بزمان.

یافتههاى نوین زمینساختى ایران نشان میدهند که انگاره زمینساخت ورقى بیانگر جایگاه واقعى زمینساختى ایران نیست و الگوى توصیف شده به ویژه تعلق ایران مرکزى و البرز به قاره اوراسیا با پارهاى از واقعیتهاى ملموس در ناهماهنگى است. زیرا:

»  پیسنگ پرکامبرین ایران مرکزى و عربستان از نظر نوع سنگها، شرایط پیدایش و زمان سختشدگى شباهت زیاد دارند.

»  پس از سخت شدن پیسنگ پرکامبرین، از زمان پرکامبرین پسین تا تریاس میانى، شرایط حاکم بر محیطهاى رسوبى البرز، ایران مرکزى، زاگرس و عربستان همانند بوده است. همانندى رخسارههاى سنگى مورد سخن، ضمن نفى جدایى البرز ایران مرکزى از زاگرس عربستان، نشان میدهد که دست کم در زمانهاى پرکامبرین پسین، کامبرین و حتى اردویسین تمام نواحى یاد شده سرزمینى یکپارچهبوده است.

اسمیت (1973)، در بازپسین انگاره زمینساخت ورقى خود، بر این باور است که اقیانوس تتیس در زمان پرمین شکل گرفته و همزمان با پیدایش اقیانوس هند بسته شده است. ولى، افتخارنژاد (1359) سنگآهکهاى پرمین زاگرس، به ویژه افقهاى بوکسیتى آن را مشابه البرز، ایران مرکزى و آذربایجان میداند که نشانگر شرایط آب و هوایى یکسان در این نواحى و یکپارچگى آنهاست.

»  در انگاره زمینساخت ورقى، کمانهاى ماگمایى حاصل از فرورانش باید داراى ترکیب شیمیایى کلسیمى - قلیایى باشند در حالى که، کمان ماگمایى ارومیه بزمان، بیشتر، فرآورد تکاپوى ماگمایى از نوع قلیایى است که یادآور کافتهاى درون قارهاى است.

»  بسیارى از زمینشناسان بر این باوراند که برخورد نهایى دو ورق زاگرس و ایران مرکزى به سن کرتاسه پسین پالئوسن است. چنانچه این فرض درست باشد در آن صورت فرآیندهاى ماگمایى ترشیرى ارومیه بزمان را میتوان نوعى ماگماتیسم بعد از برخورد قارهاى دانست که وابسته به پدیده فروروانش نیست (عمیدى، امامى، 1984).

»  بیشتر زمینشناسان بر این باوراند که زمان به هم رسیدن و چفت شدگى آغازین دو ورق ایران مرکزى و زاگرس عربستان در اواخر کرتاسه بوده است. به همین دلیل، کمان ماگمایى ارومیه بزمان که حاصل فرورانش و چفت شدگى است، باید به سن کرتاسه پسین باشد. در حالى که تکاپوهاى آتشفشانى این کمربند در ائوسن آغاز شده و در میوسن به بیشترین مقدار رسیده است، یعنى زمانى که گمان میرود فرورانش به پایان رسیده و برخورد نهایى ورقها صورت گرفته است.

به لحاظ وجود رخنمونهاى افیولیتى در محل راندگى اصلى زاگرس، وجود یک اشتقاق درون قارهاى بین ایران مرکزى و زاگرس عربستان حتمى است. ولى، محل و زمان اشتقاق، میزان جدایش بین دو ورق و حتى زمان به هم رسیدن دوباره ورقها و چگونگى بسته شدن آن پرسشهایى است که هنوز به طور نهایى پاسخ داده نشده است.

افیولیتهاى کرمانشاه و نیریز باعث شدهاند تا گروه بزرگى از زمینشناسان، محل اشتقاق را منطبق بر راندگى امروز زاگرس بدانند. در حالى که فالکن (1967)، علوى (1991)، محل زمیندرز را در حدود 130 کیلومتر به سوى شمال خاور و در لبه جنوب باخترى کمان ارومیه بزمان میدانند.

چنانچه اشتقاق بین ورق ایران و ورق زاگرس عربستان محل جدایش دو قاره اوراسیا و گندوانا باشد، پدیده اشتقاق باید بسیار کهن باشد در حالى که اسمیت (1973) به زمان پرمین باور دارد و شواهد مستند دال بر تریاس پسین است.

اسمیت، هامیلتون (1970)، اشتقاق دو ورق را به پهناى هزاران کیلومتر دانستهاند در حالى که گروهى از جمله نبوى (1355) اشتقاق مورد نظر را از نوع دریاى سُرخ میدانند و بر این باوراند که بازشدگى قسمتهایى از ایران، در طول شکافهاى سراسرى و بوجود آمدن کافتها، پدیدهاى است که میتوانسته است موجب بوجود آمدن پوستههاى اقیانوسى باشد. و لذا، مقدار پوسته اقیانوسى آن چنان نبوده که بتواند در مراحل فرورانش عمل کند. به نظر اشتوکلین (1984) نیز، تتیس جوان میتوانسته یک گودال باریک باشد و هیچگاه پوسته اقیانوسى زیادترى نسبت به آنچه امروزه در کمربندهاى افیولیتى میبینیم، تولید نکرده است. و یا، کشفى (1976) با انگاره زمینساخت صفحهاى در جنوب ایران موافق نیست و بر این باور است که دیدگاه زمین ناودیسى، براى توضیح زاگرس و دیگر رشته کوههاى تتیس سازگارى بیشتر دارد.

زمان و چگونگى به هم رسیدن دوباره ورقها همچنان میتواند قابل بحث باشد. دگرشیبى میان سازند تاربور (به سن ماستریشتین)، و مجموعههاى افیولیتى - رادیولاریتى نیریز سبب شده است تا بیشتر زمینشناسان بسته شدن کافت زاگرس را به سن پیش از ماستریشتین (کرتاسه پسین) بدانند. ولى، پورحسینى (1983) تودههاى نفوذى الیگوسن میوسن مناطق نطنز، سرچشمه و جبالبارز را با روند زمیندرز زاگرس همروند و به دلیل پایین بودن بنیادین ایزوتوپ استرانسیوم این تودهها را منشاء گرفته از گوشته بالایى میداند و نتیجه میگیرد که بسته شدن زمیندرز زاگرس خیلى دیرتر از کرتاسه پسین، و به گفتهاى، در نئوژن انجام گرفته است

 



لینک
مطالب اخیر آکوامارین تورمالین برمه رز کلسیت تصویر میکروسکوپی از ماسه سنگ گلاکونیت دار فلینت Flint (چرت) گالری تصاویر از دانه های ماسه فلوتستون رودستون فریمستون بافلستون
کلمات کلیدی وبلاگ دکتر شریعتی (۱٤) خدا (۱٠) علی (٧) تکامل (٥) امبری و کلوان 1971 (٥) شاملو (٤) عدالت (۳) عرفان (۳) حق (۳) رسوب شناسی (٢) زمین شناسی (٢) بازیافتگی (٢) تورمالین (٢) عشق (٢) تنهایی (٢) مولانا (٢) پرواز (٢) رودخانه بریده بریده (٢) braded stream (٢) پوسته ایران (٢) دکتر یوان اشتوکلین (٢) سبخا (٢) استروماتولیت (٢) مشاوره پایان نامه میکروفاسیس (٢) سازند پابده (٢) tourmaline (٢) دیاپیریسم (٢) بافت انترولیتیک (۱) محیط رسوبی (۱) تی پی (۱) طاقدیس کاذب (۱) چین رسوبی (۱) ساختمان رسوبی (۱) فرمول محاسبه ضخامت واقعی لایه (۱) ضخامت واقعی لایه (۱) مشاوره پایان نامه سنگ شناسی رسوبی (۱) مشاوره محیط رسوبی (۱) مشاوره چینه نگاری سکانسی (۱) تکتونیک البرز شرقی (۱) تکتونیک البرز مرکزی (۱) رخساره های سازند هجدک (۱) ماسه سنگ های سازند هجدک (۱) محیط رسوبی سازند هجدک (۱) شیست های گرگان (۱) سکانس استراتیگرافی آسماری (۱) کیفیت مخزنی آسماری میدان شادگان (۱) دباپیر (۱) چینه نگاری ژئوشیمیائی (۱) ساختمان های رسوبی (۱) ساخت های رسوبی (۱) سازند شیلی پابده (۱) تکوین پوسته قاره ای ایران (۱) پوسته ایران زمین (۱) زمین لغزش افغانستان (۱) پلاگ های زاگرس (۱) دیاپیرهای زاگرس (۱) محیط رسوبی رودخانه ای (۱) رسوبات رودخانه ای (۱) پابده (۱) عکس استروماتولیت (۱) تبریک روز پدر و مرد (۱) مشاوره پایان نامه زمین شناسی (۱) ندول انیدرید (۱) انیدرید ندولی (۱) jovan stocklin (۱) ندول های انیدرید عهد حاضر سبخایی (۱) انیدرید تبخیری (۱) اشتوکلین (۱) دکتر اسپهبد (۱) چینه شناسی (۱) رودخانه بریدد (۱) رودیست (۱) ریف رودیستی (۱) ژوراسیک کرتاسه (۱) اویستر (۱) چینه شناسی پالئوزوئیک ایران (۱) پالئوزویک (۱) اینوسراموس (۱) inoceramus (۱) فسیل کرتاسه (۱) فسیل ژوراسیک (۱) ضخامت لایه (۱) محاسبه ضخامت واقعی لایه (۱) سپتاریا (۱) septaria (۱) ندول سپتاریا (۱) بایندستون (۱) bindstone (۱) بافلستون (۱) bafflstone (۱) فریمستون (۱) framestone (۱) رودستون (۱) rudstone (۱) فلوتستون (۱) floatstone (۱) دانه های ماسه (۱) ماسه زیر میکروسکوپ (۱) فلینت (۱) flint (۱) گلاکونیت (۱) ماسه سنگ گلاکونیتی (۱) رز کلسیت (۱) rose calcite (۱) calcite (۱) burmese tourmaline (۱) محبت (۱) آسمان (۱) عقاب (۱) تغییر (۱) خاک (۱) زمین (۱) شکست (۱) شناخت (۱) فیروزه (۱) aquamarine (۱) قانون جذب (۱) روح من (۱) دکتر قریب (۱) فسیل (۱) سن زمین (۱) تقوی (۱) رمضان (۱) پیروزی (۱) بهار (۱) فروغ (۱) غدیرخم (۱) نوروز (۱) اوشو (۱) مرگ (۱) انتظار (۱) من (۱) زندگی (۱) پنجره (۱) همایش (۱) ایمان (۱) انسان (۱) دیاژنز (۱) کوهزائی لارامین (۱) chert (۱) کلسیت (۱) سازند آسماری (۱) آکوامارین (۱) انیدرید (۱) جنوب لردگان (۱) چینه نگاری سکانسی (۱) مخروط افکنه (۱) چیستی (۱) نمی نویسم (۱) مشاوره پایان نامه (۱) زمین شناسی نفت ایران (۱) آزمون دکتری90 (۱) phd سراسری (۱) sand (۱) turquoise (۱) زور (۱) فیلد (۱) ruby (۱) مکانیک خاک (۱) کانی شناسی (۱) ماسه (۱) عمر زمین (۱) آنچه هستم (۱) چرت (۱) گنبد نمکی (۱) شیعه علی (۱) زمین لغزش (۱) کوارتز (۱) دکتر آقانباتی (۱) عسلویه (۱) پایان نامه (۱) یاقوت (۱)
دوستان من فصل نامه رسوب و سنگ رسوبی دانشکاه آزاد اسلامی واحد شاهرود دکتر سید علی آقانباتی انجمن علمی زمین شناسی دانشگاه تهران تازه های رسوب و سنگ رسوب سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور انجمن علمی زمین شناسی دانشگاه تربیت معلم سازمان زمین شناسی ایالات متحده جمعیت زمین شناسان ایالات متحده مدیریت سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی شمال شرق یاران زمین بیابانها و کویرهای ایران نقشه های زمین شناسی استان خراسان بانک اطلاعاتی نشریات کشور اهدای عضو فروغ فرخزاد کسب درآمد پرتال جامع مشاور ژئوتکنیک bijanuord مترجم متن آن لاین وبلاگ زمین شناسی مصطفی صبوحی پایگاه ملی داده های علوم زمین کشور پرتال زیگور طراح قالب