فیروزه (Turquoise)

از جمله سنگ های قیمتی و پرطرفدار است که
از هفت هزار سال پیش تا امروز در ایران محبوبیّت داشته است. علّت این که این سنگ
به ترکوئیز (سنگ ترکی) معروف است، این است که در گذشته ها، فیروزه ی صادراتی ایران
از طریق ترکیه به اروپا صادر می شده و خریداران اروپایی به اشتباه گمان می کرده
اند که این سنگ اصالتاً مربوط به ترک هاست.

کانی فیروزه که در واقع فسفات آلومینیوم با سختی حدود شش
است، به طور طبیعی در طیف متنوّعی از رنگ ها
از آبی آسمانی روشن تا سبز تیره یافت می شود. رنگ آبی معروف آن، کمیاب ترین و لذا
گران ترین نوع فیروزه است و هرچه رنگ آن به سبز یا آبی کم رنگ متمایل شود، به
تنوّع آن افزوده و از قیمت آن کاسته می شود.

مرغوب ترین و گران بهاترین نوع فیروزه، نیشابوری است
که از دو هزار سال پیش تا امروز از روستایی در حوالی نیشابور استخراج شده است.
انواع اصلی فیروزه ی نیشابور عبارت اند از: فیروزه ی "عجمی" که گرد و
درشت است و دارای فیروزه ی خالص به رنگ آبی سیر است و گران ترین نوع می باشد و
فیروزه ی "شجری" که به فیروزه ی رگه دار اطلاق می شود. البته به جز این
دو تقسیم بندی، انواع دیگری از فیروزه با اسامی عجمی نیم رنگ، عربی، توفال، توفال
نیم رنگ، توفال سفید، چغاله، شکوفه، چال یا نرم و درشت نیز وجود دارد که با وجود
مشابهت های کلّی، هریک ویژگی های خاصّ خود را داراست.

معروف ترین ذخایر فیروزه در دنیا عبارت است از:
ایران، آمریکا، آرژانتین، استرالیا و افغانستان. اَشکال مختلف فیروزه که از این
معادن به دست می آید، شامل دانه ای ریز، فیروزه ی ریز، کمپکت، متخلخل، کلیرای،
خوشه ای، دندریتی و گاه پوششی است. فیروزه ظاهراً به صورت نامتبلور و به صورت رگه
و دانه های پراکنده در داخل سنگ مادر یافت می‌ شود و غالباً به صورت نهان بلور است.
میزان بلور‌های فیروزه در طبیعت بسیار کم است و به علّت جلاپذیری و رنگ خاص، مورد
توجّه قرار می گیرد.

فیروزه بیشتر اوقات در رسوبات مس در محیط های بایر و
نسبتاً کم آب یافت می شود. فیروزه در مکان هایی به وجود می آید که میزان مس موجود
در منطقه بالا باشد. فیروزه بر اثر محلول های سطحی مس دار بر روی سنگ های غنی از
فسفر و گاهی نیز بر اثر محلول های سطحی مس دار بر روی فسیل های استخوانی جانوران
به وجود می آید.

رنگ فیروزه ممکن است به تدریج به رنگ سبز تغییر کند.
علّت این امر قرار گرفتن کانی به مدّت زیاد در نور شدید یا حرارت است که باعث رنگ
پریدگی و در نتیجه کم ارزش شدن کانی می‌ شود.

فیروزه ی مصنوعی را از رنگ کردن سنگ "مها"
به دست می آورند که به نام "خضرا" نیز نامیده می شود. این فیروزه در
صورت شکسته شدن از فیروزه ی اصل تشخیص داده می شود، چون سطح شکستگی آن بر خلاف
فیروزه ی اصل، سفید است. برای آزمایش اصالت فیروزه گاه از شعله استفاده می کنند.
در اثر آزمایش با فوتک، فیروزه شکاف برداشته و رنگ قهوه ای پوسته پوسته پیدا می‌
کند و رنگ شعله هم سبز مات می شود. جواهرفروشان برای تشخیص اصالت فیروزه از روش
فوتک استفاده می‌کنند؛ بدین صورت که سطح پشتی فیروزه را تحت تأثیر شعله قرار می
دهند، سپس با ذرّه بین، محلّ حرارت داده شده را مشاهده می کنند. در صورت قهوه ای
پوسته پوسته شدن، آن فیروزه، اصل است. گرچه پیش تر این کانی تنها از سنگ فیروزه به
دست می آمد، امروزه همانند دیگر کانی‌ ها، به صورت مصنوعی نیز فرآوری می شود، به
گونه ای که حتّی تشخیص طبیعی یا مصنوعی بودن آن برای کارشناسان نیز بدون بهره گیری
از روش های آزمایشی، دشوار است.

مهم ترین خطری که فیروزه را تهدید می کند، ایجاد
خراش، آب داغ و موادّ شیمیایی خانگی است و دلیل آن نیز ترکیب هیدراتی در سنگ است.
فیروزه سنگ زنده ای محسوب می شود و نسبت به روغن و موادّ شیمیایی مانند موادّ
شوینده، بسیار حسّاس بوده و تغییر رنگ می دهد. خلل و فرج های موجود در سنگ باعث
جذب چربی ها و موجب تغییر رنگ فیروزه می شود. فیروزه در مقابل سه چیز بیشتر عکس‌العمل
نشان می دهد و لذا نباید با آن ها تماس پیدا کند: روغن، کرم و ادکلن. به علّت خلل
و فرج های زیادی که درون فیروزه وجود دارد، بهتر است به جای آب، با پارچه های نخی
نرم و تمیز و یا چرم جلا داده شود.

فیروزه ها جواهرات نسبتاً نرم و کاملاً حسّاس هستند؛
بدین معنی که فیروزه می تواند طیّ زمان، کم رنگ شود. به همین دلیل امروزه حتّی
برای فیروزه هایی با کیفیت عالی، یک مرحله بهسازی شامل واکس زدن در نظر گرفته می
شود. واکس زدن باعث می شود تا ضمن افزایش سختی و در نتیجه افزایش دوام کانی، از
محو شدن رنگ فیروزه در گذر زمان نیز جلوگیری شود. واکس فیروزه یک نوع رزین مصنوعی
است که طیّ روشی خاص با فرو بردن فیروزه در آن صورت می گیرد. امروزه بسیاری از
فیروزه ها به کمک این روش، بهسازی می شوند و این عمل حتّی باعث افزایش قیمت و
مرغوبیّت فیروزه می شود.

فیروزه موجب افزایش نشاط و شادمانی می شود و به
متولّدین اسفند نسبت داده می شود. این سنگ از یک سو موجب تقویت بنیه، محافظت در
برابر انرژی های منفی و بهبود ارتباطات اجتماعی می شود و از سوی دیگر، در درمان
بیماری های کبد و غدد، رفع سردرد و میگرن و نیز تقویت و جلای چشم مفید است.

در روایات اسلامی نیز به استفاده از فیروزه توصیه شده
و جزء سنگ های مستحب محسوب می شود. گفته شده هرکس در قنوت نماز با انگشتر فیروزه،
دست به سوی آسمان فیروزه ای رنگ بالا ببرد، دعایش حتماً مستجاب خواهد شد. در همین
راستا از امام صادق (ع) نقل کرده اند: فیروزه موجب سیری و رفع فقر مردان و زنان
مؤمن می شود و دور گرداننده ی دردها از دیده های ایشان است. هم چنین گفته اند که
صاحب انگشتر فیروزه از گزند حشرات موذی در امان خواهد بود. البته یکی از خواصّ
فیروزه نیز این است که هیبت را ساقط می کند و لذا صاحب آن جبروت و جذبه نخواهد
داشت؛ به دلیل همین باور است که از دیرباز سلاطین و حکّام از به دست کردن انگشتر
فیروزه حذر کرده اند.

سنگ فیروزه را می توان در قالب های مختلف از سنگ خام
گرفته تا نگین انگشتری، گردن آویز، گوشواره، مچ بند، تابلوهای هنری فیروزه نوشت و
سایر قالب ها و تراش های مورد نظر، تهیّه یا سفارش کرد.

 

/ 0 نظر / 37 بازدید